Czy działka, którą właśnie kupiliście pod Jelenią Górą albo w Kotlinie Kłodzkiej, może oddychać gazem, który przez lata będzie gromadził się w waszej sypialni? Radon to bezwonny gaz promieniotwórczy powstający w gruncie z rozpadu uranu. W większości Polski jego stężenia w domach są niskie, ale w Sudetach i na Przedgórzu Sudeckim, a miejscami także w innych częściach południa kraju, pomiary w budynkach bywają wyraźnie wyższe. Dobra wiadomość: w nowym domu ochrona przed radonem kosztuje niewiele, jeśli zaplanuje się ją na etapie projektu i adaptacji, a nie po wprowadzeniu się.
Prawo atomowe wprowadziło dla pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi poziom referencyjny 300 Bq/m³ średniorocznego stężenia radonu. To nie jest twardy zakaz budowy, tylko wartość, której nie powinno się przekraczać i od której zaczyna się realne działanie naprawcze. Dla inwestora oznacza to prosty cel: tak zaprojektować i wykonać dom, żeby z dużym zapasem zmieścić się poniżej tej granicy. Aktualne wymagania i ewentualne mapy zagrożenia warto sprawdzić w urzędzie gminy, u architekta adaptującego projekt lub w akredytowanym laboratorium pomiarowym.
1. Zmierz, zanim zaprojektujesz
Pomiar gazu w gruncie na działce, zrobiony przed adaptacją projektu, daje architektowi konkretną informację, czy wystarczy staranna izolacja, czy trzeba od razu zaplanować warstwę odgazowującą. Drugi pomiar wykonuje się już w gotowym domu: najlepiej detektorem pasywnym pozostawionym na kilka miesięcy, w tym w sezonie grzewczym, kiedy dom jest zamknięty, a różnica temperatur zasysa powietrze z gruntu. Krótkie pomiary elektronicznym miernikiem są dobre na szybki sygnał, ale o średniej rocznej mówią niewiele. W 2025 roku koszt pojedynczego detektora z analizą laboratoryjną mieścił się zwykle w przedziale od około 100 do 300 zł, więc to najtańszy element całej ochrony.
2. Mniejsza powierzchnia styku z gruntem
Radon wnika do domu przez wszystko, co dotyka ziemi, więc im mniejsza płyta w stosunku do powierzchni użytkowej, tym mniej miejsc do uszczelnienia. Dlatego na terenach o podwyższonym ryzyku dobrze sprawdza się dom piętrowy o zwartym obrysie. Tradycyjny dom z czterema sypialniami na dwóch kondygnacjach mieści 211 m² na stosunkowo niewielkim rzucie parteru, a prosta bryła bez wielu załamań ułatwia ułożenie membrany jednym arkuszem z nielicznymi zakładami.
3. Prosty prostokąt, gdy marzy się parterówka
Jeśli rodzina chce mieszkać na jednym poziomie, cała strefa dzienna i nocna leży tuż nad gruntem. Wtedy warto wybrać projekt o regularnym kształcie, bez wykuszy i przesunięć ścian. Kompaktowy dom parterowy o powierzchni 99 m² z trzema sypialniami to dobry przykład: krótki obwód fundamentu oznacza mniej narożników, w których folia jest najczęściej przecinana i źle sklejana. Więcej takich układów znajdziecie w zestawieniu domów parterowych.
4. Szczelna membrana i przemyślane przepusty
Podstawą jest izolacja przeciwradonowa pod płytą fundamentową lub podłogą na gruncie: membrana o odpowiedniej grubości, z zakładami zgrzewanymi lub klejonymi taśmą przeznaczoną do tego celu, wywinięta na ściany fundamentowe. Najsłabszym punktem prawie zawsze są przepusty: rury kanalizacyjne, przyłącze wody, kable elektryczne, przewody pompy ciepła. Każde przejście przez membranę wymaga systemowego kołnierza albo mankietu, a nie tylko pianki montażowej. Piętrowy dom o powierzchni 165 m² ma kuchnię, łazienkę i pomieszczenia gospodarcze zgrupowane blisko siebie, dzięki czemu wszystkie instalacje mogą wejść do budynku w jednym, łatwym do kontroli miejscu.
5. Warstwa odgazowująca: pasywnie, z opcją na wentylator
Pod płytą układa się warstwę przepuszczalnego kruszywa z perforowanymi rurami, które zbierają gaz z gruntu i odprowadzają go pionem ponad dach. W wersji pasywnej działa ciąg termiczny, a jeśli pomiar po zamieszkaniu pokaże wyniki bliskie 300 Bq/m³, na końcu pionu montuje się mały wentylator i system staje się aktywny. Taki pion trzeba narysować w projekcie od razu, najlepiej w ścianie wewnętrznej. W domu z przestronnym poddaszem, jak piętrowy projekt z czterema sypialniami na górze, łatwo poprowadzić go przy kominie lub w szachcie instalacyjnym, bez psucia układu pokoi. Na etapie stanu surowego to wydatek rzędu kilku tysięcy złotych; dorabianie tego samego w wykończonym domu kosztuje wielokrotnie więcej.
6. Sypialnie z dala od gruntu
Najwyższe stężenia notuje się zwykle w pomieszczeniach najniższej kondygnacji, a to tam, gdzie śpimy, spędzamy najwięcej godzin. Układ z nocną strefą na piętrze to więc nie tylko kwestia wygody. Dom w stylu dworkowym z czterema sypialniami przenosi całą część prywatną na górę, a na parterze zostawia salon i kuchnię, które są intensywnie wentylowane w ciągu dnia.
7. Rekuperacja ustawiona z głową
Wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła, dziś niemal standard w domach spełniających WT 2021, zwykle obniża stężenie radonu, bo stale wymienia powietrze. Ważne jest jednak zrównoważenie strumieni: jeśli wywiew przeważa nad nawiewem, w domu powstaje lekkie podciśnienie, które zasysa gaz z gruntu przez każdą nieszczelność. To samo robi mocny okap bez dopływu powietrza czy kominek bez zewnętrznego doprowadzenia. W nowoczesnym domu o powierzchni 232 m² z dużymi przeszkleniami centralę rekuperatora można ustawić w pomieszczeniu technicznym przy garażu, a instalator powinien przy rozruchu zmierzyć i zapisać przepływy. Lekkie nadciśnienie po stronie nawiewu bywa korzystne, ale jego ustawienie warto skonsultować z projektantem instalacji.
8. Piwnica i dom na stoku wymagają więcej
Ściany zagłębione w gruncie to kolejne metry kwadratowe kontaktu z ziemią, a często także pęknięcia, dylatacje i przejścia rur. Jeśli planujecie projekt z piwnicą, membrana powinna obejmować zarówno płytę, jak i ściany, a izolacja przeciwwodna i przeciwradonowa muszą tworzyć ciągłą powłokę. Warto też oddzielić piwnicę od części mieszkalnej szczelnymi drzwiami i nie urządzać w niej sypialni. Podobna zasada dotyczy domów wpisanych w zbocze: nowoczesny dom na trzech poziomach na działce ze spadkiem częściowo chowa najniższą kondygnację w gruncie, więc ta część wymaga takiej samej staranności jak klasyczna piwnica. Przykłady takich brył pokazuje zestawienie domów na skarpę.
Ochrona przed radonem nie zmienia wyglądu domu ani nie wymaga drogich technologii. Wystarczy pomiar na działce, zwarta bryła, starannie zgrzana membrana, uszczelnione przepusty i pion odgazowujący narysowany w projekcie od pierwszego dnia. Przy adaptacji gotowego projektu powiedzcie architektowi, że działka leży na terenie o podwyższonym ryzyku, a po roku mieszkania zróbcie kontrolny pomiar. Jeśli wynik będzie wyraźnie poniżej 300 Bq/m³, wiecie, że te kilka dodatkowych decyzji zostało podjętych dobrze.
