Ile kosztuje poszerzenie drzwi o 10 cm? W projekcie nic, bo to kreska na rysunku. W gotowym domu murowanym trzeba kuć ścianę z pustaków, wstawić nowe nadproże, poprawić tynki, wymienić ościeżnicę i zwykle też posadzkę. Taka jest cała logika domu „na starość”: większość rozwiązań bez barier prawie nic nie kosztuje, jeśli wpisze się je w projekt od razu.
W Polsce przepisy o dostępności obejmują głównie budynki użyteczności publicznej i mieszkania w budynkach wielorodzinnych. Dom jednorodzinny projektujemy według własnych potrzeb, więc to inwestor decyduje, czy będzie on wygodny także za trzydzieści lat. Inne kraje podchodzą do tego bardziej systemowo. W Niemczech norma DIN 18040-2 opisuje mieszkania bez barier, a jej wariant dla wózków przyjmuje pole manewrowe 150 × 150 cm. W USA zasady znane z ADA, które dotyczą obiektów publicznych, przeniknęły do domów jednorodzinnych jako universal design. W Kanadzie popularna jest idea domu „visitable”: wejście bez stopnia, szersze drzwi i toaleta na parterze, tak aby odwiedzić go mógł każdy. Poniżej siedem pomysłów z tych krajów, przełożonych na polską budowę i wybrane projekty z katalogu domów parterowych.
1. Wejście bez stopni, zaplanowane razem z działką
W Polsce dom najczęściej stoi na wyraźnym cokole, a przed drzwiami są dwa lub trzy stopnie. Kanadyjskie wytyczne dla domów „visitable” zaczynają od odwrotnego założenia: przynajmniej jedno wejście ma być na poziomie terenu albo dostępne po łagodnej pochylni. Wymaga to decyzji już na etapie adaptacji projektu. Architekt ustala poziom zero względem terenu, a projektant przewiduje odwodnienie liniowe przed drzwiami i niski próg. Dobrze sprawdza się wejście z garażu w bryle domu, jak w parterowym domu 155 m² z trzema sypialniami i garażem jednostanowiskowym. Samochód stoi pod dachem, a do kuchni prowadzi kilka kroków bez schodów.
2. Sypialnia i łazienka na jednym poziomie, blisko siebie
Wszystkie cztery kraje zgadzają się w jednym: kluczowa jest sypialnia z łazienką na poziomie wejścia. W polskim domu z poddaszem użytkowym sypialnie są zwykle na górze, a schody zaczynają męczyć szybciej, niż się spodziewamy. W dworkowym domu 117 m² z trzema sypialniami i dwiema łazienkami wszystko jest na parterze, a druga łazienka może służyć wyłącznie sypialni rodziców. Więcej takich układów znajdziesz w zestawieniu master bedroom na parterze.
3. Prysznic bez brodzika i 150 cm wolnej przestrzeni
Amerykańska łazienka w duchu universal design i niemiecka według DIN 18040 wyglądają podobnie: prysznic w poziomie podłogi, wolna przestrzeń do obrotu i miejsce na uchwyty. Okrąg o średnicy 150 cm to dobra miara, bo pozwala zawrócić z balkonikiem albo na wózku. W projekcie oznacza to kilka decymetrów więcej i obniżenie stropu lub wylewki pod odpływ liniowy. Przebudowa gotowej łazienki to w 2025 roku zwykle wydatek od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych, razem z demontażem i nową hydroizolacją. Minimalistyczny dom 113 m² z dwiema łazienkami ma prostą bryłę, w której łatwo powiększyć jedną z łazienek kosztem garderoby lub korytarza.
4. Krótki korytarz zamiast długiego
Szeroki korytarz, czyli w Niemczech co najmniej 120 cm w wariancie dla wózka, kosztuje metry kwadratowe, a te w Polsce są drogie. Lepszym rozwiązaniem jest korytarz krótki albo żaden: strefa dzienna otwarta na kuchnię i sypialnie dostępne bezpośrednio z holu. Dobrym przykładem jest tradycyjny dom 100 m² z dwiema sypialniami. Zwarty układ to mniej drzwi, mniej zakrętów i mniej powierzchni do ogrzewania pompą ciepła.
5. Pokój, który zamieni się w pokój opiekuna
W Kanadzie i USA mówi się o domu, który „rośnie i kurczy się” razem z rodziną. Dziecięcy pokój może kiedyś stać się gabinetem, a później pokojem dla opiekunki albo dla wnuka, który pomaga dziadkom. W domu parterowym 127 m² z trzema sypialniami trzecia sypialnia może łatwo zmienić funkcję. Warto od początku przewidzieć w niej gniazdka przy łóżku i drzwi o szerokości 90 cm.
6. Garaż dla dwóch aut i miejsce na wózek
Garaż w bryle domu to polska tradycja i zarazem duża zaleta przy starzeniu się. Ogrzewany, połączony z domem garaż mieści też skuter elektryczny, balkonik albo rower trójkołowy. Dom 153 m² z garażem dwustanowiskowym pozwala zostawić przy jednym stanowisku szerszy pas na swobodne wysiadanie, czego wymagają amerykańskie zasady dla miejsc dostępnych. Podobne układy są w kolekcji parterowe z garażem.
7. Mały dom, dwie łazienki
Dom na starość nie musi być duży. Wręcz przeciwnie, mniej metrów to mniej sprzątania, niższe rachunki i mniejszy kredyt. Dom 86 m² z trzema sypialniami i dwiema łazienkami pokazuje, że nawet w niewielkiej bryle można zmieścić drugą łazienkę. Później przyda się ona opiekunowi albo gościom.
Co zaplanować od razu, bo później słono kosztuje
- drzwi wewnętrzne o szerokości 90 cm zamiast 80 cm, bo różnica w cenie skrzydła jest niewielka, a przebudowa otworu kosztowna;
- posadzki bez progów i z jedną wysokością wylewki w całym parterze;
- odpływ liniowy i spadek pod prysznic bez brodzika;
- przy WC i prysznicu ściany z pełnych materiałów albo wzmocnione, aby można było zamontować uchwyty;
- gniazdka około 40 cm, a włączniki około 100 cm nad podłogą;
- wejście bez stopnia albo miejsce na przyszłą pochylnię;
- okna z klamkami na wysokości osiągalnej z pozycji siedzącej.
W Niemczech na przystosowanie domu bywa dostępne dofinansowanie z programów KfW dla „altersgerecht umbauen”, choć ich nabory są otwierane i zamykane. W Polsce osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności mogą ubiegać się o dofinansowanie z PFRON do likwidacji barier architektonicznych za pośrednictwem powiatowego centrum pomocy rodzinie. Aktualne warunki trzeba za każdym razem sprawdzić w PCPR, ponieważ zmieniają się w zależności od powiatu i roku.
Dom na całe życie zaczyna się od adaptacji
Najważniejszy moment to nie zakup projektu, tylko jego adaptacja. To wtedy architekt może poszerzyć drzwi, obniżyć poziom wejścia i przeprojektować łazienkę bez dodatkowych kosztów budowy. Warto mu wprost powiedzieć, że dom ma służyć także za 30 lat. Niemcy mają na to normę, Amerykanie modę, a Kanadyjczycy wytyczne. My możemy mieć po prostu dobrze przemyślany dom parterowy.
